सर्ग का संक्षिप्त परिचय एवं प्रसंग
प्रसंग सार संक्षेप
वेदवती, जो सीता का पूर्व जन्म थीं, रावण द्वारा उत्पीड़ित होकर अग्नि में समा गईं और उसने रावण के वध का प्रण लिया।
सर्ग की विस्तृत पृष्ठभूमि
आध्यात्मिक व्याख्या एवं कथा
📖 श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण – उत्तरकाण्ड – सर्ग १७
(वेदवती की कहानी)
🌸 वेदवती का जन्म एवं तप (श्लोक १-१०)
तस्य कन्या वेदवती साध्वी धर्मपरायणा॥
सा चचार तपो घोरं विष्णुं प्राप्तुं पतिं प्रति।
निराहारा जितश्वासा देवानामपि दुर्लभा॥
तां दृष्ट्वा रावणो दुष्टः कामबाणप्रपीडितः।
उपागम्याब्रवीद्वाक्यं स्मरन्मदनविह्वलः॥
का त्वं कमलपत्राक्षि कस्य पुत्री वरानने।
किमर्थं तप्यते तीव्रं वद सत्यं शुचिस्मिते॥
एवमुक्ता वेदवती रावणेन दुरात्मना।
उवाच परमक्रुद्धा विष्णुध्यानपरायणा॥
कुशध्वजसुताहं वै नाम्ना वेदवती स्मृता॥
विष्णुं पतित्वे वरदं प्राप्तुमिच्छामि सुव्रता।
न मां कामयितुं युक्तं त्वया पापसमन्वित॥
इत्युक्तः स तया राजन् क्रोधमाहारयत्परम्।
जग्राह केशपक्षे तां वामेनाप्रतिमद्युतिः॥
सा तेन गृह्यमाणा तु वेदवती शुचिस्मिता।
चकार नियमं घोरं रावणस्य वधं प्रति॥
यदि मे तपसा किंचित्सत्येन च समीहितम्।
रावणोऽयं दुराचारो मया वध्यो भवेदिति॥
🔥 वेदवती का अग्नि प्रवेश और शाप (श्लोक ११-२५)
अग्निं प्रवेष्टुमिच्छन्ती ददर्श ज्वलनं तदा॥
तामब्रवीदग्निदेवो मा चिन्तां कर्तुमर्हसि।
अवश्यं रावणो हन्ता विष्णुना प्रभविष्णुना॥
तस्याः शापेन दुष्टात्मा रावणो विनशिष्यति।
त्वं च सीता भविष्यसि जनकस्य गृहे शुभे॥
इत्युक्त्वा हव्यवाहस्तु तत्रैवान्तरधीयत।
वेदवती च सुश्रोणी प्रविवेश हुताशनम्॥
ततो देवाः सगन्धर्वाः पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे।
प्रशशंसुश्च वैधात्रीं वेदवतीं पतिव्रताम्॥
सीता समुद्भविष्यति क्षेत्रजाता यशस्विनी॥
रामस्य महिषी देवी लक्ष्मीरिव जनार्दनम्।
रावणस्य वधार्थाय प्रार्थिता विश्वकर्मणा॥
एतत्ते कथितं राम वेदवत्याः समुद्भवम्।
यथा साभूत्पुरा सीता रावणस्य वधार्थिनी॥
न हि सीता रघुश्रेष्ठ मानुषी लोकसम्भवा।
माया हि वैष्णवी दिव्या त्वया सार्धमिहागता॥
इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलो विरराम महातपाः।
विस्मयं परमं गत्वा सीतां दृष्ट्वा मुदं ययौ॥
उवाच चैनं धर्मात्मा धन्योऽहमनुगृहीतः।
यन्मे सीता महाभागा पूर्वजन्मनि संस्थिता॥
अहो महर्षे दिव्यं ते वचनं सत्यवादिनः।
यथा सीता न मर्त्येयं किन्तु देवी सनातनी॥
एवं संपूज्य तं मुनिं रामः प्रीतमनाः सुखी।
विसर्जयामास तदा मुनिं सत्यव्रतं वरम्॥
🙏 राम की प्रतिक्रिया एवं फलश्रुति (श्लोक २६-४०)
ददर्श देवीं लोकेषु विष्णुमायामयीं शुभाम्॥
अथ राजा दशग्रीवं स्मृत्वा रामः प्रतापवान्।
चिन्तयामास कर्माणि रावणस्य दुरात्मनः॥
कथं स राक्षसो दुष्टो वेदवतीं तपस्विनीम्।
अवमन्य यथाकामं चचार पृथिवीतले॥
तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मुनिरगस्त्यः प्रतापवान्।
उवाच रामं धर्मज्ञं शृणु राजन् वचो मम॥
सीतायाश्चरितं दिव्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
न दुःखमाप्नुयात्किंचित्सम्पत्सुखसमन्वितः।
अन्ते विष्णुपुरं याति वेदवतीप्रसादतः॥
सीता च पतिव्रता या सा पूज्या सर्वदा नरैः।
तस्या निन्दां न कुर्वीत कदाचिदपि मानवः॥
इति वाल्मीकिना प्रोक्तं रामाय सुमहात्मने।
उत्तरकाण्डमाहात्म्यं वेदवत्याश्च कीर्तनम्॥
वेदवती च या देवी सीता त्वं च न संशयः॥
धर्मेण पालयेमां वै महीं सागरमेखलाम्।
मा च सीतां परित्याज्यं कदाचिदपि राघव॥
इत्युक्त्वा स मुनिर्गन्तुं प्रचक्रमे यथागतम्।
रामोऽपि सीतया सार्धं रेमे राज्येऽकुतोभयः॥
इति श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे उत्तरकाण्डे सप्तदशः सर्गः ॥
शिक्षा : इस सर्ग से हमें यह ज्ञान होता है कि सती-साध्वी स्त्रियों का तप और शाप कभी व्यर्थ नहीं जाता। वेदवती ने रावण के अत्याचार से अग्नि में प्रवेश किया, परन्तु उसकी प्रतिज्ञा ने रावण के वध का मार्ग प्रशस्त किया। सीता केवल एक नारी नहीं, स्वयं लक्ष्मी हैं, और राम विष्णु के अवतार हैं।
सर्ग के पावन श्लोक (मूल पाठ व अर्थ)
नीचे महर्षि वाल्मीकि रचित इस सर्ग के सभी श्लोक, उनके मूल देवनागरी छंद, सरल हिंदी अनुवाद एवं व्याख्या सहित प्रस्तुत किए गए हैं।
इस सर्ग के श्लोक वर्तमान में अद्यतन किए जा रहे हैं। कृपया कुछ समय पश्चात देखें।
आचार्य रामानन्द त्रिपाठी
संस्कृत वाङ्मय एवं वाल्मीकि रामायण के शोधार्थी। संदर्भ-आधारित एवं प्रामाणिक ग्रंथों के अध्ययन का २०+ वर्षों का अनुभव।
महंत रामशरण दास
अयोध्या वेद पीठ के वयोवृद्ध धर्माचार्य। उपलब्ध शास्त्रीय संदर्भों के आधार पर सामग्री का अंतिम प्रमाणीकरण।