सर्ग का संक्षिप्त परिचय एवं प्रसंग
प्रसंग सार संक्षेप
राम के आदेश पर शत्रुघ्न लवणासुर का वध करने के लिए प्रस्थान करते हैं और मधुपुरी (मथुरा) में उसका संहार करते हैं।
सर्ग की विस्तृत पृष्ठभूमि
आध्यात्मिक व्याख्या एवं कथा
📖 श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण – उत्तरकाण्ड – सर्ग ८१
(लवणासुर का वध)
🧘 ऋषियों की शिकायत और राम का आदेश (श्लोक १-५)
ऋषयश्च समाजग्मुर्विश्वामित्रपुरोगमाः॥
ऋष्यशृङ्गो महातेजा गालवश्च महातपाः।
शतानन्दश्च धर्मात्मा वसिष्ठश्च महामुनिः॥
ते रामं समुपागम्य कृताञ्जलिपुटास्तदा।
ऊचुः परमधर्मज्ञ रक्षःपीडितभूतलम्॥
लवणो नाम दुष्टात्मा मधोः पुत्रो महाबलः।
शूलं दिव्यं धारयते शूलपाणेर्महात्मनः॥
तेन शूलेन वीर्येण पीड्यते सर्वजन्तवः।
तं निहन्तुं महाबाहो शक्तस्त्वमसि राघव॥
🚩 शत्रुघ्न का प्रस्थान (श्लोक ६-१०)
गच्छ त्वं सह सैन्येन लवणं जहि राक्षसम्॥
शूलं तस्य महादेवप्रदत्तं दुर्धरं रणे।
उपायेन विनाश्यं तद्राक्षसश्च न संशयः॥
शत्रुघ्नः प्रत्युवाचेदं रामचन्द्रं कृताञ्जलिः।
आज्ञापय महाबाहो याहि युद्धाय निश्चितः॥
ततो रामः परिष्वज्य शत्रुघ्नं भरताग्रजः।
आशिषः प्रययौ दिव्याः सैन्यं च समचोदयत्॥
शत्रुघ्नो राममामन्त्र्य भ्रातृभिः सह नन्दनः।
प्रययौ मधुपुरीं प्रति वाहिनीसमावृतः॥
⚔️ युद्ध और लवणासुर का वध (श्लोक ११-२०)
लवणस्य निवासं च गुप्तं त्रिशूलरक्षितम्॥
स राक्षसो बलोन्मत्तः शूलमादाय दंशितः।
अभिदुद्राव वेगेन शत्रुघ्नं जयकाङ्क्षया॥
ततः शूलेन महता शत्रुघ्नो हृदि ताडितः।
निपपात मूर्छितो भूमौ सैन्यैः सह सुदुःखितः॥
तं दृष्ट्वा पतितं वीरं विषण्णाः सर्वसैनिकाः।
हा हताः स्मेति करुणं प्रारोदन्भयविह्वलाः॥
ततः प्रोवाच देवर्षिर्नारदो मुनिसत्तमः।
मा भैष्ट शत्रुघ्नोऽयं जीविष्यति न संशयः॥
उपदेशं ददौ तस्मै शूलस्यापनयाय वै॥
अन्नं प्रकीर्णं भूमौ तु शूलं गत्वा निवर्तताम्।
एतद्विज्ञाय मुनिना शत्रुघ्नः सहसोत्थितः॥
तथा कृत्वा महाबाहुः शूलमस्य विनाशयत्।
ततो धनुः समायम्य शरेणैनमताडयत्॥
लवणः क्रोधसंरक्तो युयुधे च महाबलः।
अन्ते शरेण शत्रुघ्नश्चिच्छेदास्य शिरो रणे॥
हते तस्मिन्महावीर्ये राक्षसे भीमदर्शने।
मुनयः सिद्धगन्धर्वाः प्रशशंसुः पुनःपुनः॥
🎉 विजयोल्लास (श्लोक २१-२५)
मधुपुर्यां च नगरीं चकार सुमनोहराम्॥
सीतां प्रति महातेजा राघवं च महाबलम्।
प्रेषयामास दूतांश्च हर्षयुक्तो नरर्षभः॥
रामोऽपि प्रीतिमानासीच्छ्रुत्वा शत्रुघ्नविक्रमम्।
प्रशशंस च धर्मात्मा भ्रातरं प्रियदर्शनम्॥
एवं शत्रुघ्नवीर्येण राक्षसो विनिपातितः।
स्थापिता मधुपुरी च धर्मेण सुसमृद्धिनी॥
सर्ग के पावन श्लोक (मूल पाठ व अर्थ)
नीचे महर्षि वाल्मीकि रचित इस सर्ग के सभी श्लोक, उनके मूल देवनागरी छंद, सरल हिंदी अनुवाद एवं व्याख्या सहित प्रस्तुत किए गए हैं।
इस सर्ग के श्लोक वर्तमान में अद्यतन किए जा रहे हैं। कृपया कुछ समय पश्चात देखें।
आचार्य रामानन्द त्रिपाठी
संस्कृत वाङ्मय एवं वाल्मीकि रामायण के शोधार्थी। संदर्भ-आधारित एवं प्रामाणिक ग्रंथों के अध्ययन का २०+ वर्षों का अनुभव।
महंत रामशरण दास
अयोध्या वेद पीठ के वयोवृद्ध धर्माचार्य। उपलब्ध शास्त्रीय संदर्भों के आधार पर सामग्री का अंतिम प्रमाणीकरण।