सर्ग का संक्षिप्त परिचय एवं प्रसंग
प्रसंग सार संक्षेप
लवणासुर का वध करने के बाद शत्रुघ्न मधुपुरी में एक नई नगरी बसाते हैं और वहीं निवास करने लगते हैं।
सर्ग की विस्तृत पृष्ठभूमि
आध्यात्मिक व्याख्या एवं कथा
📖 श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण – उत्तरकाण्ड – सर्ग ८२
(शत्रुघ्न का मधुपुरी में निवास स्थापित करना)
🏗️ नगर निर्माण का संकल्प (श्लोक १-५)
रम्यं स्थानं समालोक्य निवासाय मनो दधे॥
स मुनिं नारदं प्राह यथावृत्तं निवेद्य च।
इच्छामि स्थापयितुं च नगरीमत्र शोभनाम्॥
नारदः प्राह रामस्य समीपं गच्छ सत्वरम्।
आज्ञां प्राप्य ततः कुरु यदभिप्रेतमात्मनः॥
ततः शत्रुघ्न आगत्य रामचन्द्रमपूजयत्।
प्रणम्य शिरसा भूमौ न्यवेदयत चेष्टितम्॥
रामः प्रहर्षितो वाक्यं शत्रुघ्नं प्रत्यभाषत।
साधु साधु महाबाहो यत्त्वया राक्षसो हतः॥
🙏 राम की आज्ञा (श्लोक ६-१०)
यदिच्छसि निवासं त्वं मधुपुर्यां करिष्यसि॥
तत्र गच्छ महाबाहो नगरीं स्थापयाद्भुताम्।
यमुनातीररम्ये च मधुवने मनोरमे॥
शत्रुघ्नः प्रत्युवाचेदं राघवं प्रियदर्शनम्।
यथाज्ञापयसीदानीं करिष्ये नात्र संशयः॥
ततो रामः परिष्वज्य शत्रुघ्नं सान्त्वयन्निव।
ददौ कोटिश्च धनुषा रथानश्वान्धनानि च॥
शत्रुघ्नो राममामन्त्र्य भ्रातृभिः सह नन्दनः।
प्रययौ मधुपुरीं प्रति पुनरेव महायशाः॥
🏰 मथुरा नगरी का निर्माण (श्लोक ११-२०)
नगरीं स्थापयामास विश्वकर्मसमो यथा॥
स चकार महाप्राकारं परिखाभिश्च संवृतम्।
राजमार्गान्सुविहितान् चत्वरांश्च सुशोभनान्॥
हेमप्रासादसंयुक्तां देवगन्धर्वनिर्मिताम्।
नानामणिविचित्रां च मथुरां नाम विश्रुताम्॥
तत्र वासं चकाराशु सह सैन्येन धार्मिकः।
प्रजाः पालयतां श्रेष्ठो रामस्यानुमते स्थितः॥
यमुनायास्तटे रम्ये मधुवने मनोरमे।
नानावृक्षसमाकीर्णे पुष्पिते फलशालिनि॥
बभूव प्रीतिमान्राजा प्रजानां पालने रतः॥
कदाचित्स महातेजा रामं द्रष्टुं समुत्सुकः।
जगामायोध्यया रम्यां भ्रातृभिः सह मोदितः॥
रामोऽपि दृष्ट्वा सम्प्रीत्या शत्रुघ्नं परिषस्वजे।
पप्रच्छ कुशलं राज्ये प्रजानां च यथासुखम्॥
शत्रुघ्नः कथयामास सर्वं यत्कृतवान्पुरा।
रामः श्रुत्वा परां प्रीतिमवाप सह भ्रातृभिः॥
पुनः स राघवं प्राह मथुरां गन्तुमिच्छया।
रामः समनुजज्ञे तं प्रेषयामास बान्धवान्॥
🏡 स्थायी निवास (श्लोक २१-२५)
स राजा धार्मिको भूत्वा प्रजाः पालयतां वरः॥
तस्य राज्ञः प्रभावेण मथुरा सम्प्रवर्धिता।
धनधान्यसमाकीर्णा सुखिता निरुपद्रवा॥
एवं शत्रुघ्नवीर्येण स्थापिता मथुरा पुरी।
रामाज्ञया धर्मपूर्वं यशो लेभे महात्मना॥
इतिहासं पुराणं च यः पठेत्सुसमाहितः।
सर्वपापविनिर्मुक्तो रामलोकं स गच्छति॥
सर्ग के पावन श्लोक (मूल पाठ व अर्थ)
नीचे महर्षि वाल्मीकि रचित इस सर्ग के सभी श्लोक, उनके मूल देवनागरी छंद, सरल हिंदी अनुवाद एवं व्याख्या सहित प्रस्तुत किए गए हैं।
इस सर्ग के श्लोक वर्तमान में अद्यतन किए जा रहे हैं। कृपया कुछ समय पश्चात देखें।
आचार्य रामानन्द त्रिपाठी
संस्कृत वाङ्मय एवं वाल्मीकि रामायण के शोधार्थी। संदर्भ-आधारित एवं प्रामाणिक ग्रंथों के अध्ययन का २०+ वर्षों का अनुभव।
महंत रामशरण दास
अयोध्या वेद पीठ के वयोवृद्ध धर्माचार्य। उपलब्ध शास्त्रीय संदर्भों के आधार पर सामग्री का अंतिम प्रमाणीकरण।