सर्ग का संक्षिप्त परिचय एवं प्रसंग
प्रसंग सार संक्षेप
एक ब्राह्मण अपने मृत पुत्र को लेकर राम के दरबार में आता है और राम पर अन्याय का आरोप लगाता है। यह घटना राम के राज्य से सीता के निर्वासन का कारण बनती है।
सर्ग की विस्तृत पृष्ठभूमि
आध्यात्मिक व्याख्या एवं कथा
📖 श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण – उत्तरकाण्ड – सर्ग ८५
(एक ब्राह्मण पुत्र की मृत्यु)
😢 ब्राह्मण का विलाप (श्लोक १-५)
निशम्य करुणं शब्दं पप्रच्छ सह भ्रातृभिः॥
किमेतत्करुणं ब्रह्मन्प्ररुदितं सुदुःखितैः।
इत्युक्त्वा प्रेषयामास द्वाःस्थं ज्ञातुं तदन्तरम्॥
द्वाःस्थ आगत्य तं प्राह राजन्ब्राह्मणपुत्रकः।
मृतो हि धार्यते बालो द्वारि रुदन्पुनः पुनः॥
रामः श्रुत्वा महाबाहुः सभृत्यबलबान्धवः।
अभिगम्य द्विजं दीनं विलोक्येदमुवाच ह॥
किमेतद्ब्राह्मणश्रेष्ठ कस्य पुत्रो हतस्त्वया।
धार्यते च किमर्थं त्वं रुदन्करुणया गिरा॥
⚖️ ब्राह्मण का आरोप (श्लोक ६-१०)
राजन्नयं मम सुतो बाल एको हतः किल॥
न जाने केन दुष्टेन न च व्याधिनिपीडितः।
अकालमृत्युमापन्नस्तव राज्ञि जनाधिप॥
त्वयि राज्ञि धर्मात्मन्न यदि पापं भवेत्क्वचित्।
न म्रियेत मम पुत्रः कथं बालोऽकृतव्रणः॥
तस्मात्त्वं पालयस्वेनं धर्मेण सह राघव।
नो चेत्प्राणान्विमोक्ष्यामि तव द्वारि न संशयः॥
एतच्छ्रुत्वा वचो घोरं रामः शोकसमन्वितः।
प्रोवाच ब्राह्मणं वाक्यमश्रुपूर्णेक्षणस्तदा॥
🤔 राम की चिंता और ऋषियों का आगमन (श्लोक ११-२०)
अहमद्य प्रयत्नेन जीवयिष्यामि ते सुतम्॥
यदि मे धर्मतः किञ्चिद्व्यलीकं नोपपद्यते।
अन्यथा तु भवेदेष मृतो नास्त्यत्र संशयः॥
इत्युक्त्वा राघवः श्रीमान्सभां नीत्वा द्विजोत्तमम्।
उपविश्य मुनिश्रेष्ठान्पप्रच्छ धर्मसंशयम्॥
किमेतद्ब्राह्मणस्यास्य मृतो बालो युवा सुतः।
मम राज्ञि सति धर्मे किमेतत्कारणं मुने॥
तत ऊचुर्मुनिश्रेष्ठा नारदप्रमुखास्तदा।
शृणु राजन्वक्ष्यामो हि यथाशास्त्रं यथाक्रमम्॥
कस्मिंश्चित्कारणे राज्ञां प्रजा मृत्युं व्रजन्ति हि॥
यदा शूद्रस्तपः कुर्याद्विपरीतं कलौ युगे।
तदा ब्राह्मणपुत्राणां मृत्युरेव न संशयः॥
तस्मात्त्वं गच्छ दण्डारण्यं यत्र शूद्रस्तपोधनः।
शम्बूको नाम दुष्टात्मा तप्यते तप उत्तमम्॥
तं हत्वा ब्राह्मणपुत्रो जीविष्यति न संशयः।
धर्मश्च स्थापितस्तात त्वया भवति राघव॥
इत्युक्त्वा विररामाथ नारदो मुनिसत्तमः।
⚔️ शम्बूक वध (श्लोक २१-३०)
शत्रुघ्नं सह लक्ष्मणं भरतं च समादिशत्॥
रक्षध्वं नगरीं यावद्गच्छामि द्विजकारणात्।
इत्युक्त्वा राघवः श्रीमान्रथमारुह्य वीर्यवान्॥
जगाम दण्डकारण्यं यत्र शूद्रस्तपोधनः।
ददर्श तं महातेजाः शम्बूकं लम्बितेक्षणम्॥
ऊर्ध्वबाहुं नभो दृष्ट्वा तप्यन्तं तप उत्तमम्।
रामः प्रोवाच धर्मात्मा को भवान्किं तपस्यसि॥
शम्बूकः प्राह राजानं शूद्रोऽहं तप्यते तपः।
स्वर्गलोकाभिकामेन नान्यदिच्छामि राघव॥
विपरीतमिदं राज्ये मम जातं द्विजातिषु॥
इत्युक्त्वा खड्गमादाय शिरस्तस्याच्छिनत्प्रभुः।
शम्बूके निहते तस्मिन्ब्राह्मणस्य सुतो युवा॥
जीवितः सम्प्रजज्ञे च दिव्यरूपो महायशाः।
तमादाय द्विजं प्रीतो रामो राज्यमथागतः॥
ब्राह्मणाय ददौ पुत्रं रामः प्रीतिपुरःसरम्।
स ब्राह्मणः सुतं दृष्ट्वा जीवितं हर्षमागतः॥
प्रशशंस महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्॥
⚙️ धर्म की स्थापना और उपसंहार (श्लोक ३१-३८)
गृहाण पुत्रं भद्रं ते धर्मेण स्थापितं मया॥
ब्राह्मणः प्राह राजानं धन्योऽस्म्यनुगृहीतश्च।
त्वया राज्ञा जगत्पाल किमन्यच्छरणं मम॥
ततो रामः प्रजाः सर्वा आहूय प्रीतिपूर्वकम्।
धर्ममेव प्रशंसन्वै शम्बूकवधकारणम्॥
इत्याख्यानं समाकर्ण्य रामः प्रीतमनाः सुखी।
उवाच मुनिशार्दूलं कृतज्ञः सत्यविक्रमः॥
भगवन्धन्यतां प्राप्ता अयोध्या नगरी मया।
यद् भवद्भिः कृता पूजा मुनीन्द्रैः सुरसत्तमैः॥
धर्मेण नातिचारेण भवतामाज्ञया मुने॥
इत्युक्त्वा राघवो राजा मुनीनां प्रददौ बहु।
ततस्ते मुनयः सर्वे ययुः स्वं स्वं निवेशनम्॥
एवं रामेण धर्मज्ञ शम्बूको विनिपातितः।
ब्राह्मणस्य सुतश्चैव जीवितः समपद्यत॥
य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वापि भक्तितः।
सर्वपापविनिर्मुक्तो रामलोकं स गच्छति॥
सर्ग के पावन श्लोक (मूल पाठ व अर्थ)
नीचे महर्षि वाल्मीकि रचित इस सर्ग के सभी श्लोक, उनके मूल देवनागरी छंद, सरल हिंदी अनुवाद एवं व्याख्या सहित प्रस्तुत किए गए हैं।
इस सर्ग के श्लोक वर्तमान में अद्यतन किए जा रहे हैं। कृपया कुछ समय पश्चात देखें।
आचार्य रामानन्द त्रिपाठी
संस्कृत वाङ्मय एवं वाल्मीकि रामायण के शोधार्थी। संदर्भ-आधारित एवं प्रामाणिक ग्रंथों के अध्ययन का २०+ वर्षों का अनुभव।
महंत रामशरण दास
अयोध्या वेद पीठ के वयोवृद्ध धर्माचार्य। उपलब्ध शास्त्रीय संदर्भों के आधार पर सामग्री का अंतिम प्रमाणीकरण।