सर्ग का संक्षिप्त परिचय एवं प्रसंग
प्रसंग सार संक्षेप
शत्रुघ्न वाल्मीकि आश्रम से लौटकर अयोध्या जाते हैं और राम से मिलते हैं।
सर्ग की विस्तृत पृष्ठभूमि
आध्यात्मिक व्याख्या एवं कथा
📖 श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण – उत्तरकाण्ड – सर्ग ८४
(शत्रुघ्न का राम से भेंट करने लौटना)
🚶 अयोध्या गमन (श्लोक १-५)
कदाचिद्राममाहात्म्यं स्मृत्वा प्रीतोऽभवत्पुनः॥
ततो ययौ महातेजा अयोध्यां रघुनन्दनः।
द्रष्टुकामः स्वभ्रातॄंश्च रामचन्द्रं च धार्मिकम्॥
प्राप्यायोध्यां महाबाहुर्ददर्श भ्रातृभिः सह।
रामं राजीवपत्राक्षं सीतया सह संवृतम्॥
रामोऽपि तं समालोक्य शत्रुघ्नं प्रियदर्शनम्।
उत्थाय सहसा हर्षात्परिष्वज्येदमब्रवीत्॥
स्वागतं ते महाबाहो कच्चित्त्वं सुखमागतः।
कच्चिन्मथुरया रम्य कुशलं च निरूप्यताम्॥
💬 भेंट और संवाद (श्लोक ६-१०)
त्वत्प्रसादेन कुशलं सर्वं राज्यं निरामयम्॥
अहं वाल्मीकिमागम्य दृष्ट्वा तं मुनिसत्तमम्।
श्रुतवान्रामचरितं यथावृत्तं पुनः पुनः॥
तेनाहमानन्दयुक्तस्तव भक्त्या च राघव।
दर्शनार्थमिह प्राप्तः सीतया सह धार्मिक॥
रामः श्रुत्वा तदाख्यानं प्रीतिमानभवद्भृशम्।
शत्रुघ्नं परमप्रीतः पुनः पुनरपूजयत्॥
ततः कथां समारब्धां रामः पप्रच्छ विस्तरात्।
वाल्मीकिना यथा प्रोक्तं तच्छ्रोतुं कौतुकी हि सः॥
📜 राम का प्रश्न और शत्रुघ्न का उत्तर (श्लोक ११-२०)
रामचरितमाख्यानं वाल्मीकिप्रोक्तमद्भुतम्॥
रामो रावणसंहारं लङ्कायुद्धं च दारुणम्।
विभीषणस्य राज्यं च सेतुबन्धनमेव च॥
सर्वं निशम्य धर्मात्मा रामः प्रीतमनाः सुखी।
उवाच शत्रुघ्नं वाक्यं सान्त्वपूर्वमिदं तदा॥
धन्योऽसि त्वं महाबाहो येन दृष्टो महामुनिः।
वाल्मीकिर्धर्मवेत्ता च रामायणकृतां वरः॥
तस्य दर्शनजः पुण्यो राशिः पापहरः सदा।
त्वयि सञ्जात इत्येवं प्रशशंस पुनः पुनः॥
उषित्वा प्रीतिमान्राजा मथुरां पुनरागतः॥
रामोऽपि तं परिष्वज्य भ्रातृभिः सह नन्दनः।
आशीर्भिर्वर्धयित्वा च प्रेषयामास धार्मिकः॥
एवं शत्रुघ्नवीर्येण धर्मेण च यशस्विना।
रामः प्रीतिमवाप्याथ बभूव सुखितः सह॥
य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वापि भक्तितः।
रामभक्तिं लभेत्सोऽपि शत्रुघ्नसमतां व्रजेत्॥
सर्ग के पावन श्लोक (मूल पाठ व अर्थ)
नीचे महर्षि वाल्मीकि रचित इस सर्ग के सभी श्लोक, उनके मूल देवनागरी छंद, सरल हिंदी अनुवाद एवं व्याख्या सहित प्रस्तुत किए गए हैं।
इस सर्ग के श्लोक वर्तमान में अद्यतन किए जा रहे हैं। कृपया कुछ समय पश्चात देखें।
आचार्य रामानन्द त्रिपाठी
संस्कृत वाङ्मय एवं वाल्मीकि रामायण के शोधार्थी। संदर्भ-आधारित एवं प्रामाणिक ग्रंथों के अध्ययन का २०+ वर्षों का अनुभव।
महंत रामशरण दास
अयोध्या वेद पीठ के वयोवृद्ध धर्माचार्य। उपलब्ध शास्त्रीय संदर्भों के आधार पर सामग्री का अंतिम प्रमाणीकरण।