मूल संस्कृत श्लोक (Original Sanskrit Text)
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३॥
पदच्छेद एवं शब्दार्थ (Word-by-Word Meanings)
13 पदयत्र काले
at which time
तु
indeed
अनावृत्तिम्
non-return
आवृत्तिम्
return
च
and
एव
also
योगिनः
yogis
प्रयाताः
having departed
यान्ति
go
तम्
that
कालम्
time
वक्ष्यामि
I shall declare
भरतर्षभ
O best of the Bharatas.
श्लोक का भावार्थ (Verse Hindi Meaning)
हिंदी भावार्थ (Hindi Meaning)
हे भरतश्रेष्ठ! जिस काल (समय) में मरकर योगी लौटकर नहीं आते और जिस काल में मरकर लौटते हैं, उस काल को मैं बताऊँगा।
दार्शनिक व्याख्या एवं गूढ़ रहस्य (Commentary)
संपादक व शोधकर्ता
श्रीराम शास्त्री
वैदिक संस्कृत और दार्शनिक साहित्य के शोधकर्ता। सनातन इतिहास एवं गीता दर्शन पर १०+ वर्षों का अनुसंधान।
संपादकीय समीक्षा
आचार्य देवदत्त द्विवेदी
वैदिक शास्त्र विशेषज्ञ एवं प्राध्यापक। भक्तिलोक की समस्त सामग्री के आध्यात्मिक एवं शास्त्रसम्मत सत्यापनकर्ता।
अब कृष्ण उन दो मार्गों का वर्णन करेंगे जिनसे योगी मरने के बाद या तो लौटते हैं या नहीं लौटते। Krishna will now describe the two paths after death: one leading to return, the other to non-return (liberation).
श्लोक का अर्थ / Meaning of the Verse
कृष्ण कहते हैं: हे भरतश्रेष्ठ! जिस काल (समय) में मरकर योगी लौटकर नहीं आते और जिस काल में मरकर लौटते हैं, उस काल को मैं बताऊँगा। Krishna says: O best of the Bharatas, I will now declare that time departing at which yogis attain non-return, and also the time departing at which they return.
आध्यात्मिक संदेश / Spiritual Message
यहाँ भगवान मृत्यु के समय के महत्व पर प्रकाश डालते हैं। योगी लोग मृत्यु के समय की परिस्थितियों के अनुसार विभिन्न गतियों को प्राप्त होते हैं। Here the Lord highlights the importance of the time of death. Yogis attain different destinations depending on the circumstances at death.