मूल संस्कृत श्लोक (Original Sanskrit Text)
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ५॥
पदच्छेद एवं शब्दार्थ (Word-by-Word Meanings)
16 पदअन्तकाले
at the time of death
च
and
माम्
Me
एव
alone
स्मरन्
remembering
मुक्त्वा
abandoning
कलेवरम्
the body
यः
who
प्रयाति
departs
सः
he
मद्भावम्
My nature
याति
attains
न
not
अस्ति
there is
अत्र
here
संशयः
doubt.
श्लोक का भावार्थ (Verse Hindi Meaning)
हिंदी भावार्थ (Hindi Meaning)
और जो मनुष्य अन्तकाल में शरीर त्यागते समय केवल मेरा स्मरण करता हुआ प्राण त्यागता है, वह मेरे स्वरूप को प्राप्त होता है; इसमें कोई संशय नहीं है।
दार्शनिक व्याख्या एवं गूढ़ रहस्य (Commentary)
संपादक व शोधकर्ता
श्रीराम शास्त्री
वैदिक संस्कृत और दार्शनिक साहित्य के शोधकर्ता। सनातन इतिहास एवं गीता दर्शन पर १०+ वर्षों का अनुसंधान।
संपादकीय समीक्षा
आचार्य देवदत्त द्विवेदी
वैदिक शास्त्र विशेषज्ञ एवं प्राध्यापक। भक्तिलोक की समस्त सामग्री के आध्यात्मिक एवं शास्त्रसम्मत सत्यापनकर्ता।
यह श्लोक मृत्यु के समय भगवान के स्मरण के महत्व को रेखांकित करता है। जो अन्तकाल में भी कृष्ण का स्मरण करता है, वह उनके धाम को प्राप्त होता है। This verse highlights the importance of remembering the Lord at the time of death. Whoever remembers Krishna even at the final moment attains His abode.
श्लोक का अर्थ / Meaning of the Verse
कृष्ण कहते हैं: और जो मनुष्य अन्तकाल में शरीर त्यागते समय केवल मेरा स्मरण करता हुआ प्राण त्यागता है, वह मेरे स्वरूप को प्राप्त होता है; इसमें कोई संशय नहीं है। Krishna says: And whoever, at the time of death, gives up the body and departs, remembering Me alone, attains My state; there is no doubt about this.
आध्यात्मिक संदेश / Spiritual Message
यह श्लोक सिखाता है कि मृत्यु के समय मन की स्थिति अत्यंत महत्वपूर्ण है। यदि हम जीवन भर भगवान का स्मरण करते हैं, तो अन्तकाल में भी वही भाव रहेगा और हम मुक्ति पा सकते हैं। This verse teaches that the state of mind at the time of death is crucial. If we remember the Lord throughout life, that thought will remain at the end and we can attain liberation.